rynki finansowe, studia magisterskie, międzynarodowy rynek finansowy
[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Ewa Bilewicz Katedra Handlu Zagranicznego i MSE Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytet Szczeciński GLOBALIZACJA MIĘDZYNARODOWYCH RYNKÓW FINANSOWYCH A ZEWNĘTRZNE ŹRÓDŁA FINANSOWANIA KRAJÓW ROZWIJAJĄCYCH SIĘ 1.Wstęp W ostatnich dwóch dekadach mają miejsce bardzo głębokie przemiany strukturalne na międzynarodowym rynku finansowym. Podstawową zmianą jest postępujący proces globalizacji tego rynków. Jest to bardzo istotne dla krajów rozwijających się, dla których międzynarodowy rynek finansowy jest miejscem, gdzie pozyskują one fundusze, aby inwestować w większym stopniu, niż jest to możliwe przy wykorzystaniu tylko ich wewnętrznych oszczędności. Ewolucja międzynarodowych rynków finansowych powoduje powstanie nowych tendencji w zewnętrznym finansowaniu krajów rozwijających. Niesie to ze sobą określone konsekwencje dla problemu zadłużenia tych krajów. Poniższy artykuł przedstawia podstawowe przemiany strukturalne na międzynarodowych rynkach finansowych oraz towarzyszące im zmiany w zewnętrznym finansowaniu krajów rozwijających się, a także wskazuje na implikacje tych zmian dla problemu zadłużenia krajów rozwijających się. 2. Globalizacja międzynarodowych rynków finansowych Globalizacja rynków finansowych polega na funkcjonalnym powiązaniu i silnym zespoleniu narodowych rynków walutowych, pieniężnych i kredytowych w jeden, globalny rynek finansowy. Podstawowym czynnikiem, który sprzyja narastaniu powiązań tych rynków jest liberalizacja międzynarodowych przepływów kapitałowych. Oznacza ona znoszenie restrykcji i administracyjnych reguł w transakcjach finansowych pomiędzy rezydentami i nierezydentami. Dzięki temu, pomiędzy poszczególnymi rynkami występuje łatwiejszy przepływ kapitałów oraz coraz więcej podmiotów ma możliwość uczestniczenia w tego typu transakcjach. Działania w tym kierunku są wspierane przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, według którego swobodny dostęp do międzynarodowych rynków finansowych prowadzi do rozwoju międzynarodowego handlu, zacieśniania powiązań ekonomicznych pomiędzy krajami oraz wzrostu możliwości inwestycyjnych. Dzięki międzynarodowej mobilności kapitału kraje, które cierpią na niedostatek kapitałów mogą wykorzystać zagraniczne źródła w celu sfinansowania inwestycji, bądź też utrzymania konsumpcji na niezmienionym poziomie, gdy dochody są niskie. Korzyści z integracji z międzynarodowym rynkiem finansowym są odczuwalne zarówno w skali całego kraju, 1 K.Zabielski: Finanse międzynarodowe.Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s.250. 34 Problemy globalizacji gospodarki jak i dla indywidualnych podmiotów, którym dany jest wybór: gdzie lokować wolne środki kapitałowe i skąd je pozyskiwać? Stopniowa liberalizacja obrotów kapitałowych w krajach rozwiniętych miała miejsce już w latach osiemdziesiątych, natomiast większość krajów rozwijających zaczęło integrować się z międzynarodowym rynkiem finansowym dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Znoszenie barier w przepływach kapitałowych przebiegało różnie w poszczególnych regionach krajów rozwijających się. Ameryka Łacińska była regionem względnie otwartym na przepływy kapitałowe jeszcze w latach siedemdziesiątych (zwłaszcza Argentyna i Meksyk). W latach osiemdziesiątych w odpowiedzi na odpływ kapitału za granicę po wybuchu kryzysu zadłużenia w Meksyku, zwiększono kontrolę przepływów kapitałowych w wielu krajach tego regionu. Dzięki realizacji strategii stabilizowania gospodarek kraje Ameryki Łacińskiej ponownie powróciły na międzynarodowe rynki kapitałowe. Z kolei w Afryce, do końca lat osiemdziesiątych miały miejsce niewielkie zmiany w zakresie swobody obrotu kapitałowego i dopiero od początku lat dziewięćdziesiątych zarysowała się tendencja w kierunku liberalizacji. Nie była ona jednak odzwierciedleniem powszechnego trendu w tym kierunku, a jedynie efektem zmian w niewielkiej liczbie krajów, takich jak na przykład RPA, czy Nigeria. Natomiast region Azji Południowo-Wschodniej wykazywał stałą tendencję w kierunku liberalizacji transakcji kapitałowych od końca lat siedemdziesiątych, która uległa wyraźnemu przyspieszeniu w latach dziewięćdziesiątych. Do integracji rynków finansowych, w ramach poszczególnych krajów, jak i w skali międzynarodowej przyczynia się również rozwój nowoczesnych technologii informatycznych i telekomunikacyjnych. Dzięki osiągnięciom technologicznym obniżają się koszty zawierania transakcji na tych rynkach, łatwiej i szybciej można uzyskać informacje, a także zarządzać aktywami finansowymi w różnych krajach. Deregulacji rynków finansowych towarzyszy wprowadzanie innowacji finansowych, takich jak terminowe transakcje futures czy opcje. Wybór waluty transakcyjnej oraz innych elementów walutowych transakcji terminowych jest w dużym stopniu uwolniony od jurysdykcji krajów, w których rynki terminowe funkcjonują. Umożliwia to obchodzenie barier w przepływach kapitałowych, które nie zostały jeszcze zniesione. Dzięki temu za pośrednictwem międzynarodowego rynku kapitałowego coraz swobodniej przepływają kapitały z krajów posiadających ich nadwyżki do krajów cierpiących na ich niedobór. Globalizacja rynków finansowych stwarza coraz szersze możliwości zyskownego lokowania nadwyżek finansowych w skali całej gospodarki światowej. Powoduje to wyłonienie się nowej grupy inwestorów. O ile w latach osiemdziesiątych były to głównie banki komercyjne, o tyle współcześnie są nimi tak zwani inwestorzy instytucjonalni, tacy jak fundusze emerytalne, instytucje ubezpieczeniowe, fundusze powiernicze. Podmioty te, dążąc do osiągnięcia dodatkowych zysków, świadomie podejmują ryzyko. W tym celu bardzo szybko przemieszczają kapitały w zależności od tego jak kształtuje się sytuacja na międzynarodowych rynkach finansowych. Pojawieniu się nowej kategorii wierzycieli towarzyszy zjawisko tak zwanej sekurytyzacji, czyli zamiany tradycyjnych form zobowiązań - należności na papier o charakterze zbywalnym Przepływy kapitałowe 2 World Economic Outlook, IMF, World Economic and Financial Surveys, 2001, October, s.149. 3 K. Zabielski: op.cit., s. 251. 4 K. Lutkowski: Najświeższa fala kryzysów walutowych na świecie – próba wysnucia wniosków dla Polski. „Ekonomista”, 1998, nr 4, s.393. E.Bilewicz, Globalizacja międzynarodowych rynków ... 35 następują wskutek tego znacznie szybciej i na znacznie większą skalę niż w czasach gdy kapitał przepływał głównie w w postaci kredytów bankowych. 3.Tendencje w zewnętrznym finansowaniu krajów rozwijających się w latach dziewięćdziesiątych Wyżej opisane przemiany zachodzące na międzynarodowym rynku finansowym wywołują nowe zjawiska w zewnętrznym finansowaniu krajów rozwijających się. Dotyczą one przede wszystkim zmian w skali oraz strukturze napływających z zagranicy kapitałów. Po pierwsze liberalizacja obrotów kapitałowych zapewniła krajom rozwijającym się dostęp do międzynarodowych rynków finansowych. W efekcie strumienie napływających kapitałów prywatnych w latach dziewięćdziesiątych osiągnęły bardzo duże rozmiary. (porównaj tabela 1). Jest to sytuacja odmienna od tego co miało miejsce w latach osiemdziesiątych, gdy po wybuchu kryzysu zadłużeniowego większość krajów rozwijających została odcięta od zewnętrznych źródeł finansowania. Nawet szybko rozwijające się kraje Azji Południowo - Wschodniej miały wówczas problemy z uzyskaniem kredytów ze źródeł prywatnych, czy też z emisją papierów dłużnych lub udziałowych na rynkach międzynarodowych. Tabela 1 Saldo kapitału zagranicznego w krajach rozwijających się 1978-81 1982-89 1990-93 1995-97 1998-2000 Kapitał długoterminowy w mld USD 53,5 34,6 89,7 261,0 244,5 Kapitał krótkoterminowy w mld USD 22,6 5,4 24,7 41,2 -21,0 Kapitał ogółem w mld USD 76,1 40,0 114,4 302,2 223,5 Udziały kapitału ogółem w eksporcie 17,5 6,8 12,8 18,0 11,7 Udziały kapitału ogółem w PNB 3,8 1,4 2,8 5,0 3,7 Źródło: E. Fernandez-Arias, P. Montiel: The surge in Capital Inflows to Developing countries: An Analitical Overview. „The World Bank Economic Review”1996, nr1, s.52 ; Global Develpment Finance, World Bank, Washington D.C., 2001. Skala napływu kapitału w latach dziewięćdziesiątych była zróżnicowana. Największy napływ kapitału miał miejsce w latach 1995-1998 i wynosił średniorocznie około 300 mld USD, co było wielkością przeszło siedmiokrotnie wyższą niż w okresie wybuchu kryzysu zadłużeniowego. Natomiast w latach 1998-2000 napływ kapitału obniżył się znacznie, bo do poziomu około 220 mld USD. Stało się tak za sprawą przede wszystkim kryzysu azjatyckiego, który miał miejsce w latach 1997-98, a który podważył zaufanie inwestorów zagranicznych do krajów rozwijających się. Napływ kapitału w relacji do PNB i eksportu w latach dziewięćdziesiątych był wyższy niż we wcześniejszej dekadzie, natomiast w porównaniu z okresem poprzedzającym wybuchu kryzysu zadłużeniowego, ta przewaga miała miejsce jedynie w latach 1995-97. Jednakże nie wszystkie kraje rozwijające się odniosły sukces w przyciąganiu zagranicznych inwestorów w latach dziewięćdziesiątych. Największa część kapitałów 36 Problemy globalizacji gospodarki prywatnych, w tym okresie trafiła do Azji Wschodniej i Ameryki Łacińskiej, podczas gdy kraje afrykańskie korzystają głównie z oficjalnej pomocy rozwojowej . Swoboda dostępu do zagranicznych źródeł finansowania jest korzystna dla krajów rozwijających się, które dzięki temu mogą inwestować w rozwój swojej gospodarki więcej niż umożliwiłyby to wewnętrzne oszczędności. Różnica pomiędzy wydatkami inwestycyjnym a oszczędnościami krajowymi jest miarą pożyczonych środków z zagranicy. Brak równowagi pomiędzy krajowymi oszczędnościami a inwestycjami wyraża się rosnącym deficytem obrotów bieżących. Jednakże coraz częściej wyrażanym ostatnio poglądem jest utożsamianie wysokiej nierównowagi zewnętrznej z napływem kapitału zagranicznego. Jest to argumentowane w ten sposób, że napływ kapitału zagranicznego, poprzez zwiększenie podaży dewiz na rynku walutowym wywołuje tendencję w kierunku aprecjacji krajowej waluty, co prowadzi do pogorszenia konkurencyjności krajowych eksporterów, a co za tym idzie prowadzi do pogłębienia deficytu obrotów bieżących. Ponadto, z punktu widzenia problemu zadłużenia istotne jest to, jak pożyczone oszczędności zagraniczne zostaną wykorzystane. Aby kraj nie wpadł w „pułapkę zadłużeniową” napływ kapitału powinien być: po pierwsze przeznaczony na inwestycje a nie konsumpcję, po drugie stopa zwrotu z tych inwestycji musi być większa niż stopa oprocentowania kredytu, gdyż tylko to pozwoli na spłatę wykorzystanych funduszy zagranicznych i nie będzie wzmacniało tendencji do dalszego zadłużania się. W krajach azjatyckich gwałtowny napływ kapitału w latach dziewięćdziesiątych skutkował ekspansją monetarną, której towarzyszył boom inwestycyjny i wysokie tempo wzrostu. Jednakże dopiero wybuch kryzysu walutowego ukazał, że istotna jest nie tylko wielkość inwestycji, ale również ich aspekt jakościowy. Wśród przyczyn wewnętrznych wybuchu kryzysu wymienia się bowiem, między innymi nadmierną koncentrację inwestycji, finansowanych kredytami bankowymi, w budownictwie i nieruchomościach. Tego typu działalność doprowadziła do wysokiego uzależnienia stabilności banków od cen nieruchomości mających w znacznym stopniu charakter spekulacyjny Kolejną charakterystyczną tendencją jaka pojawiła się w zewnętrznym finansowaniu krajów rozwijających się w latach dziewięćdziesiątych wraz z ewolucją rynków finansowych, jest zmiana w strukturze aktywów nabywanych przez zagranicznych inwestorów (porównaj tabela 2). Po pierwsze, w coraz większym stopniu import kapitału w postaci instrumentów dłużnych jest zastępowany przez import kapitału w postaci instrumentów udziałowych. O ile przed wybuchem kryzysu zadłużeniowego, finansowanie zagraniczne o charakterze udziałowym stanowiło niecałe 20% w finansowaniu zewnętrznym ogółem, o tyle w ostatniej dekadzie przypadało na nie przeszło 2/3 udziałów w finansowaniu zewnętrznym ogółem. Kapitał prywatny o charakterze udziałowym zdominowany jest przez zagraniczne inwestycje bezpośrednie. Po drugie, w ramach przepływów dłużnych, w latach dziewięćdziesiątych coraz większą 5 A. Hossain, A. Chowdhury: Open-Economy Macroeconomics for Developing Countries. Edward Elgar, Northampton, USA, 1998, s.95. 6 M. Reluga: Wpływ polityki fiskalnej na saldo bilansu płatniczego. „Gospodarka Narodowa”, 2002, nr1-2, s.9. 7 Szerzej na ten temat zob. m.in. H. Nakonieczna – Kisiel: Handel zagraniczny jako bariera wzrostu gospodarczego, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin, 1996,s. 26 i dalsze. 8 A. Budnikowski: Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa, 2001, s.402. E.Bilewicz, Globalizacja międzynarodowych rynków ... 37 role odgrywają inwestycje w formie obligacji, w przeciwieństwie do lat siedemdziesiątych, gdy najważniejszym źródłem finansowania krajów rozwijających się były pożyczki bankowe. Forma w jakiej napływa zagraniczny kapitał ma bardzo ważne znaczenie dla bezpieczeństwa finansowego państwa, poszczególne strumienie kapitału powodują bowiem różne zobowiązania wobec zagranicznych pożyczkodawców. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie są najbardziej pożądaną formą napływu kapitału dla kraju przyjmującego inwestycje. Przemawia za tym przede wszystkim fakt, że nie powodują one wzrostu zadłużenia zagranicznego. Zagraniczny inwestor nabywając aktywa finansowe lub budując przedsiębiorstwo od podstaw, staje się jego właścicielem lub współwłaścicielem, a zatem zyskuje prawo do decydowania o losach przedsiębiorstwa i do udziału w zysku, który musi sam wypracować. Tabela 2 Struktura przedmiotowa i podmiotowa prywatnych, długoterminowych przepływów kapitałowych netto (%) Przepływy kapitałowe netto 1978-81 1982-89 1990-93 1995-97 1998-2000 Zagraniczne inwestycje bezpośrednie 18,0 38,7 47,6 52 72 Zagraniczne inwestycje portfelowe Udziałowe 0,1 2,3 20,1 15 14 Dłużne 3,3 7,6 17,8 18 12 Kredyty bankowe 78,7 51,4 14,5 15 2 Finansowanie o charakterze udziałowym 18,1 41,0 67,7 67 86 Finansowanie o charakterze dłużnym 81,9 59,0 32,3 33 14 Napływ kapitału do sektora prywatnego 38,3 40,7 83,4 87,1 94 Napływ kapitału do sektora publicznego 61,7 59,3 16,6 12,9 6 Uwaga: kapitały kierowane do sektora prywatnego obejmują zagraniczne inwestycje bezpośrednie, zagraniczne inwestycje portfelowe udziałowe, oraz prywatne pożyczki nie gwarantowane, napływ kapitału do sektora publicznego obejmuje pożyczki publiczne lub publicznie gwarantowane. Źródło: jak w tabeli 1. Istotna jest również struktura terminowa napływającego kapitału. Inwestycje bezpośrednie uchodzą za najbardziej stabilne, jako że są mało podatne na zmiany koniunktury. Ponadto, gdy inwestycja dokonywana jest przez inwestora z kraju rozwiniętego, przyczynia się do modernizacji gospodarki, a przez to zwiększenie jej konkurencyjności, co może mieć pozytywny wpływ na wymianę handlową z zagranicą. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie mają nie tylko wyłącznie pozytywny wpływ na rozwiązanie problemu zadłużenia. Inwestorzy zagraniczni najczęściej mają prawo do transferu dewiz z tytułu osiągniętych zysków za granicę, co może być dość dużym obciążeniem, z punktu widzenia bilansu płatniczego, dla kraju goszczącego. Ponadto, ta forma przepływów kapitałowych obejmuje nie tylko nabywanie akcji i udziałów, ale również kredyty przyznawane przez inwestorów zagranicznych. Udzielenie kredytu przez udziałowca często nie jest uzależniane od posiadania zdolności kredytowej przez spółkę, ale ma motywy w przepisach prawa handlowego czy też podatkowego. Udział kredytów od inwestorów zagranicznych w ramach napływu kapitału w formie [ Pobierz całość w formacie PDF ] |